Theo lời Hầu tước Lafayette, một người đàn ông trung niên khoảng bốn mươi tuổi, hơi khập khiễng, mặc áo choàng giám mục đen bước vào, cúi chào những người khác.
"Giám mục Talleyrand!" Vài người trong phòng khách nhỏ lập tức nhận ra vị giáo sĩ này.
Vị giám mục này là nhân vật nổi tiếng trong các salon và các tụ điểm vui chơi giải trí ở Paris. Ông ta xuất thân từ một gia đình quý tộc sa sút, từ nhỏ đã được gửi vào chủng viện để học tập. Đây cũng là con đường mà nhiều con cháu các gia đình quý tộc thường đi.
Thông thường, con cháu các gia đình quý tộc thường có vài con đường phát triển như sau.
Thứ nhất, thừa kế tài sản tổ tiên, rồi làm một tên béo vui vẻ ngồi đợi chết – nhưng tài sản của Talleyrand đã bị những tên béo vui vẻ mấy đời trước tiêu xài hết rồi.
Thứ hai, đi làm sĩ quan, rồi sống tốt bằng quân lương của Đức vua – nhưng quân đội không cần một sĩ quan khập khiễng.
Thứ ba, đi làm quan văn, rồi sống tốt bằng bổng lộc của Đức vua, tiền công quỹ tham ô và tiền hối lộ của người khác – nhưng để có được vị trí quan văn, cần phải hối lộ trước. Gia đình Talleyrand lại không có số tiền đó.
Thế là Talleyrand chỉ còn con đường cuối cùng, đó là đi làm giáo sĩ.
Con đường làm giáo sĩ thực ra cũng không tệ, về lý thuyết, tất cả tín đồ đều là con dân của Chúa, đều bình đẳng trước Chúa. Nhưng thực tế, luôn có một số người, trước Chúa lại bình đẳng hơn những người khác. Nói chung, giáo sĩ xuất thân bình dân, trong giáo hội, cao nhất cũng chỉ làm cha xứ, còn những chức sắc từ giám mục trở lên, đều là quý tộc.
Giáo hội sở hữu khối tài sản khổng lồ, nếu làm giám mục, cũng có thể sống sung túc.
Trong "Mười ngày" của Boccaccio có một câu chuyện. Kể rằng có một tín đồ Công giáo khuyên bạn mình – một người Do Thái cải đạo sang Công giáo. Người Do Thái kia có chút động lòng, liền bày tỏ với bạn rằng anh ta muốn đến Roma – thủ đô của thế giới Kitô giáo để xem sao.
Bạn của anh ta nghe quyết định này thì kinh hãi, anh ta cho rằng việc truyền đạo của mình chắc chắn sẽ thất bại, bởi vì không ai đến Roma mà lại không thấy sự kiêu sa, xa hoa, dâm dật của Giáo hội Công giáo. Ở đó hoàn toàn không có đức hạnh, chỉ có đủ mọi tội lỗi.
Tuy nhiên, người Do Thái kia đi một chuyến Roma, trở về liền rửa tội cải đạo sang Công giáo, bởi vì anh ta nghĩ: "Giáo hội Công giáo suy đồi bại hoại đến vậy mà vẫn đứng vững, chắc chắn là vì sau lưng nó có thần linh thực sự."
Talleyrand khác với người Do Thái kia, ông ta vốn theo Công giáo, lại học thần học năm năm tại chủng viện Saint-Sulpice. Năm năm học này, không làm ông ta "gần Chúa hơn", mà ngược lại biến ông ta thành một người vô thần. Tuy nhiên, vì giáo hội có thể cấp tiền cho ông ta, ông ta vẫn giả vờ rất sùng đạo.
Nhờ sự giả vờ sùng đạo đó, khi Louis XVI lên ngôi, ông ta đã được bổ nhiệm làm Viện trưởng Tu viện Saint-Remi ở Reims, cùng với khoản niên kim lên tới 18.000 livre (một loại tiền bạc, sau này phát triển thành franc).
Nhờ số tiền này, Talleyrand sống cuộc đời quý tộc thế tục ở Paris, hưởng thụ cuộc sống xa hoa. Vì chức viện trưởng đó là một chức vụ nhàn rỗi, chỉ nhận lương mà không phải làm gì, ông ta có rất nhiều thời gian. Ông ta mua một căn nhà nhỏ tiện nghi ở Paris, sống luân phiên giữa Reims và thủ đô, nghiện rượu cờ bạc, và tìm hoa hỏi liễu.
Nhân cơ hội này, ông ta lại quen biết một số chủ ngân hàng, ông ta giúp họ lấy được tin tức nội bộ của giáo hội, thậm chí là chính phủ hoàng gia, còn những người đó thì cung cấp cho ông ta đủ mọi cơ hội làm giàu, nhờ các loại đầu cơ chứng khoán, ông ta lại kiếm được không ít tiền.
Talleyrand không phải là kẻ keo kiệt, tiền đến nhanh thì tiêu cũng nhanh. Nhờ sự giúp đỡ của bạn bè, sau vụ vòng cổ, nếu không phải vì sự cản trở của Hoàng hậu, ông ta suýt nữa đã thành công thay thế vị trí Hồng y của Rohan.
Mặc dù không thể trở thành hồng y, nhưng ông ta vẫn nắm giữ chức vụ Tổng giám mục Autun.
Vì Talleyrand từng bước leo lên nhờ nhà vua, nên trong mắt hầu hết mọi người, ông ta hẳn phải là một người bảo thủ cứng rắn, một người thuộc phe hoàng gia. Thế nhưng bây giờ ông ta lại xuất hiện ở đây.
"Kính chào các vị." Giám mục Talleyrand lên tiếng.
"Thưa Giám mục, ngài đột nhiên đến tham gia buổi họp của chúng tôi, có điều gì muốn nói với chúng tôi không?" Sieyès hỏi.
"Bá tước Artois đã chuẩn bị đưa gia đình rời Pháp, đến Ý." Giám mục Talleyrand trả lời.
"Bá tước Artois" là em trai của Louis XVI, cũng là người bảo thủ kiên định nhất. Nhà sử học Tocqueville sau này đã nhận xét về ông ta như sau:
"Chúng ta đã thấy không ít những nhà lãnh đạo trong lịch sử, kiến thức, trình độ văn hóa, năng lực phán đoán chính trị và lựa chọn giá trị của họ dừng lại ở một giai đoạn nào đó của tuổi thiếu niên. Và sau đó, bất kể họ sống bao lâu, bất kể thế giới có thay đổi đến đâu, họ vẫn biểu hiện như một xác chết của một khoảnh khắc nào đó.
Nếu có cơ hội nào đó, đưa ông ta lên vị trí cao, ông ta nhất định sẽ tìm kiếm tài nguyên từ khoảnh khắc mà trí tuệ, kiến thức của ông ta ngừng phát triển để xây dựng ý niệm chính trị, lựa chọn giá trị và chiến lược trị quốc của mình. Tính cách của loại người này thường cố chấp, cố hữu, và tự tin một cách ngu xuẩn, ngu dốt mà tự mãn, cho rằng mình đã bảo vệ được một giá trị nào đó, có thể mở ra một hướng đi mới cho sự phát triển của đất nước.
Thực ra, họ thường mặc những bộ trang phục cổ xưa, nhưng lại biểu diễn trên sân khấu hiện đại, giống như hồn ma từ mộ phần đột nhiên xuất hiện giữa ban ngày, ai cũng biết đó là hồn ma, nhưng họ lại tự cho mình là thần linh thật sự. Nhưng, những ý niệm mà họ lựa chọn, những chính sách mà họ thúc đẩy, không gì khác ngoài những món đồ cũ kỹ đã mục nát."
"Bá tước Artois định lưu vong nước ngoài sao?" Sieyès nở nụ cười khinh bỉ, "Ông ta định trốn ư? Ông ta không phải cứ khăng khăng muốn trấn áp chúng ta sao? Bây giờ ông ta lại định trốn?"
"Ông ta bỏ trốn, e rằng vị Điện hạ kia sẽ càng vui hơn." Barnave lại nhíu mày.
"Nhưng đó cũng là chuyện tốt, đúng không?" Hầu tước Lafayette nói, "Sức mạnh của nhà vua đã suy yếu, giờ đây ngoài chúng ta ra, Bệ hạ không còn lực lượng nào khác để dựa vào nữa."
"Nhưng chúng ta giờ đây cũng không có nhiều cách để đối phó với đám đông bạo loạn do vị Điện hạ đó xúi giục." Barnave nói.
"Vậy cứ để hắn tiếp tục biểu diễn đi. Những thứ mà đám bạo loạn đó muốn, chúng ta không thể cho, chẳng lẽ vị Điện hạ đó lại có thể cho được sao? Khi hắn đốt nhà anh em mình, hắn lại không nghĩ đến việc nhà mình và nhà anh em mình liền kề nhau sao?" Hầu tước Lafayette nói.
"Nhà của chúng ta cũng kề bên nhà của họ." Barnave trả lời.
"Ông Barnave nói đúng. Thực ra, đẳng cấp thứ ba chỉ là một khái niệm giả tạo." Giám mục Talleyrand lên tiếng, "Ba đẳng cấp, cách phân chia này đều là nói nhảm, chỉ là có mấy kẻ ngu ngốc lại tin là thật."
"Ngài có ý gì?" Sieyès nhíu mày. Tác phẩm nổi tiếng của ông ta là "Đẳng cấp thứ ba là gì?". Giờ đây Talleyrand lại nói "Đẳng cấp thứ ba" là một khái niệm giả tạo, điều này đương nhiên khiến ông ta không mấy vui vẻ.
"Thưa quý vị, hãy nhìn đất nước láng giềng phía Tây của chúng ta, quốc gia thành công nhất thế giới hiện nay. Rồi hãy nghĩ lại, đặc quyền rốt cuộc là gì?" Talleyrand nói.
"Tôi không hiểu ý ngài." Sieyès nói. Ông ta không theo kịp suy nghĩ của Talleyrand, điều này càng khiến ông ta không thích Talleyrand.
"Đặc quyền, suy cho cùng, chính là quyền ưu tiên để có một cuộc sống tốt đẹp." Talleyrand nói, "Quý tộc truyền thống, dựa vào xuất thân, được hưởng đặc quyền này. Nhưng đến thời hiện đại, đặc quyền xuất thân này đã phần lớn không còn hiệu lực nữa. Ngay cả khi không có cách mạng, ưu tiên về xuất thân cũng tất yếu, thậm chí đã chuyển hóa thành ưu tiên về tài sản rồi."
Thấy Sieyès có vẻ không phục, Talleyrand lại mỉm cười nói: "Cứ lấy bản thân tôi làm ví dụ. Tôi sinh ra trong một gia đình quý tộc nhỏ. Khi tôi chào đời, không gặp thời vận tốt, gia tộc đã sa sút từ lâu. Của cải ngày xưa, sớm đã rơi vào tay những người Do Thái, ngoài một từ ghép (chỉ chữ 'de' trong tên thể hiện thân phận quý tộc của ông ta), không còn gì cả. Cuộc sống gia đình chúng tôi không khá hơn một người đàng hoàng thuộc đẳng cấp thứ ba, thậm chí còn thua xa họ. Bởi vì họ giàu có hơn. Tiền bạc chính là đặc quyền."
Nói đến đây, Talleyrand dừng lại một chút, để mọi người tiêu hóa lời nói của ông ta. Một lúc sau, ông ta tiếp tục: "Chúng ta hãy xem người Anh đi, Anh có quý tộc không? Có. Anh có những người đàng hoàng không phải quý tộc không? Cũng có. Vậy Anh có những kẻ bạo loạn không có gì cả không? Đương nhiên cũng có, quốc gia nào mà lại không có những người nghèo không có gì, do đó cũng không sợ gì chứ? Vậy tại sao, ở Anh, lại có 'Cách mạng Vinh Quang' không đổ máu?"
"Tại sao?" Sieyès hỏi.
Talleyrand cười nói: "Bởi vì người Anh hiểu rằng, tiền bạc là quyền lực, quyền lực là tiền bạc. Hai thứ này có thể chuyển hóa lẫn nhau. Một người vừa có thể là quý tộc, đồng thời là giáo sĩ, cũng đồng thời là một nhà tài phiệt. Giữa chúng không tồn tại một ranh giới không thể vượt qua."
"Giống như Giám mục ngài vậy sao?" Sieyès hỏi với một nụ cười mỉa mai.
"Vâng." Talleyrand không để bụng, cười nói, "Chỉ có nghèo đói mới có một vực sâu ngăn cách lớn với đặc quyền. Quý tộc nên nhận ra điều này, nên mở rộng cánh cửa quyền lực cho những người đàng hoàng. Và những người đàng hoàng cũng nên liên kết với quý tộc, để những người đàng hoàng chia sẻ quyền lực, để quý tộc chia sẻ của cải. Cuối cùng mọi người đều đạt được điều mình muốn, đây chính là lý do khiến Anh mạnh mẽ và ổn định.
Từ trước đến nay, tôi luôn cố gắng thuyết phục nhà vua và các quý tộc khác, hy vọng họ có thể noi gương người Anh, để tất cả những người đàng hoàng có thể đạt được một liên minh.
Nhưng ở Pháp, những kẻ ngu xuẩn thực sự quá nhiều. Trong giới quý tộc có những xác sống còn sống trong thời Trung cổ như Bá tước Artois, ông ta vẫn nghĩ có thể cai trị Pháp theo cách của thời Trung cổ, một chút lợi ích cũng không muốn nhường cho những người giàu có, nhưng lại không biết rằng tiền bạc chính là sức mạnh. Những người giàu có, nói chính xác hơn là những người đàng hoàng có quyền lực, làm sao có thể để ông ta thao túng được?
Còn có những kẻ ngu ngốc tự cho mình là thông minh như Công tước Orléans, hắn ta không biết lượng sức mà tùy tiện mở ra cái chai phong ấn ác quỷ, lại không nghĩ đến sau này sẽ kết thúc thế nào! Chẳng lẽ chúng ta thực sự phải chia sẻ quyền lực và của cải với những kẻ không quần dài đó? Của cải của Pháp tuy nhiều, cũng không thể chia đều cho đám đông hỗn loạn này. Nhưng bây giờ, Công tước Orléans lại thả chúng ra, cho chúng thấy sức mạnh của mình. Một khi chúng nhận ra sức mạnh của mình, chúng sẽ không ngừng sử dụng nó để mưu cầu lợi ích cho bản thân. Nhưng thứ chúng muốn, chúng ta không thể cho, bởi vì chúng muốn có cuộc sống giống như chúng ta! Điều đó hoàn toàn không thể!
Dù là quý tộc, hay là người giàu có, họ tự nhiên nên đạt được một liên minh thiêng liêng. Tuy nhiên vì sự cố chấp, ngu xuẩn, cùng với sự kiêu ngạo và tham vọng chết tiệt, họ đều đã đi sai đường. Một bên cố chấp không chịu tiến lên, dù tiến lên lẽ ra có thể mang lại cho họ cuộc sống tốt đẹp hơn; một bên thì bất chấp hậu quả mà thả quỷ ra.
Hiện tại nước Pháp vì những kẻ ngu xuẩn này mà đã rơi vào nguy hiểm lớn. Tôi cho rằng, giờ đây nhà vua đã không thể cứu vãn nước Pháp nữa, chỉ có các vị ở đây mới có thể cứu vãn nước Pháp. Đây là lý do tại sao tôi xuất hiện trước mặt các vị."
Sieyès trừng mắt nhìn Talleyrand một lúc lâu, rồi ông ta thở dài nói: "Thưa Giám mục, ngài là Machiavelli của Pháp, là một người không có đức tin."
"Không, thưa ông Sieyès." Talleyrand nói với vẻ mặt nghiêm túc, "Ông có thành kiến với tôi. Tôi quả thật không thực sự tin Chúa, nhưng tôi yêu nước Pháp."
"Thưa Giám mục," Barnave nói, "Tôi không quan tâm đến đức tin của ngài. Tôi biết ngài từng bị khiển trách vì chủ động đi gặp Voltaire (Voltaire bị tước chức giáo sĩ vì kịch liệt phản đối Công giáo). Và ngài đã sám hối với Hồng y, được cho là sự sám hối rất chân thành. Nhưng chúng tôi không quan tâm đến những điều đó. Điều tôi quan tâm là, bây giờ ác quỷ đã được thả ra khỏi chai, làm thế nào để nhốt chúng trở lại. Về vấn đề này, ngài có điều gì có thể chỉ dạy chúng tôi không?"
"Để nhốt ác quỷ đã ra khỏi chai trở lại, từ xưa đến nay chỉ có hai cách." Talleyrand lập tức trả lời.
"Cách nào?"
"Cách thứ nhất là phương pháp của Vua Solomon, dùng sức mạnh của mình áp đảo ác quỷ, buộc chúng chui vào chai. Cách thứ hai là phương pháp của ngư dân, dùng lời nói dối để lừa chúng, dụ chúng tự chui vào chai."
"Là một Giám mục, ngài lại dùng câu chuyện của người ngoại đạo để ví von." Sieyès không nhịn được lại chen vào.
"Tìm kiếm chân lý, dù xa xôi đến tận đất nước ăn uống lớn phương Đông." Talleyrand trả lời.
"Đây lại là một danh ngôn ngoại giáo nữa."
"Pháp kết đồng minh với ngoại giáo cũng không phải là chuyện ngày một ngày hai."
"Chúng ta hãy quay lại vấn đề chính đi, thưa ông Sieyès, thưa Giám mục." Barnave nói, "Thưa Giám mục, ngài nghĩ chúng ta có thể dùng cách nào?"
"Song song cả hai." Talleyrand trả lời, "Tuy nhiên, trước khi chuẩn bị nhốt ác quỷ vào chai, chúng ta phải tìm cách xử lý tên đã vì tham vọng của mình mà thả ác quỷ ra khỏi chai. Nếu không, mặc dù vị Điện hạ này tài năng có hạn, thật sự để ông ta làm việc gì đó thì đa phần sẽ không thành công, nhưng nhiều năm qua, ông ta luôn gây rối cho nhà vua, về việc gây rối thì ở Pháp, không có nhiều người tinh thông hơn ông ta. Nếu không thể xử lý ông ta trước, việc của chúng ta muốn thành công sẽ không dễ dàng."
"Chúng ta nên đối phó với ông ta như thế nào?"
"Đừng vội, đợi ông ta tự mình mắc lỗi." Talleyrand nói.
------oOo------