Dòng nước sông Rhine vẫn lặng lẽ trôi, quân Phổ cùng liên quân Đức đã dựng nên phòng tuyến kiên cố ở bờ Đông sông.
Phía Pháp đến nay vẫn chưa có động tĩnh lớn. Quân Pháp chưa vào vị trí, quân Phổ dĩ nhiên không vội; lực lượng hậu phương cùng khí tài liên tiếp qua đường sắt và kênh đào tiến ra tiền tuyến.
Tại tổng hành dinh tiền phương, Moltke thân hành trình bày kế hoạch tác chiến trước Wilhelm I cùng chư tướng:
“Đây là vùng Alsace và Lorraine, Metz và Strasbourg bị dãy Vosges ngăn cách. Đường sắt Strasbourg, theo dữ liệu từ Bộ Tham mưu, không đủ sức đảm đương toàn bộ sự điều động của quân Pháp. Vì thế Metz ở phía Tây Bắc sẽ phải chia sẻ áp lực này, đồng nghĩa quân Pháp tất sẽ bị phân làm hai cánh. Nếu ta chủ động công kích, cũng sẽ bị núi Vosges chia cắt, khiến chủ lực phải phân tán, rõ ràng là bất lợi. Bởi vậy, thần chủ trương nghiêm chỉnh chờ đợi địch quân tấn công bên bờ sông Rhine, mượn địa lợi mà phòng ngự càng dễ bề thực hiện.”
Wilhelm I hỏi:
“Tình hình tập kết binh mã ra sao?”
Moltke đáp:
“Hiện nay đại quân Phổ đã tập kết hoàn tất, hậu phương cũng đang khẩn cấp bổ sung quân dịch nghĩa vụ. Song, binh mã các quốc gia liên minh còn cần thêm thời gian. Ở phương Nam, quân đoàn thứ ba, tức chủ lực Bayern, vẫn chưa kịp ra tiền tuyến.”
Hệ thống thông tin liên lạc của quân Phổ vô cùng thông suốt, nhờ vào mạng lưới điện báo do Werner von Siemens, “Cha đẻ ngành điện Đức”, đã kiến tạo cho Phổ hệ thống điện báo tối tân nhất đương thời, khiến Bộ Tổng tham mưu có thể nắm rõ vị trí từng quân đoàn, từng sư đoàn, thậm chí từng trung đoàn, chính xác đến từng giờ. Sau kinh nghiệm ở chiến tranh Phổ – Áo, Phổ đã thúc đẩy việc trải rộng điện báo khắp lãnh thổ Đức, nhờ Liên minh Thuế quan, vùng Nam Đức cũng được phủ sóng.
“Không rõ vì nguyên cớ gì, Áo lại rút chủ lực khỏi biên cảnh phương Bắc. Vậy nên lần này đối phó với Pháp, chúng ta từ phương Đông có thể động viên lực lượng nhiều hơn. Chỉ chờ quân Pháp tự mình chui đầu vào lưới!”
Từ mùa đông 1868 – 1869, Moltke đã khởi thảo kế hoạch đối Pháp, bởi vậy với ông, ngày này là sự chờ đợi quá lâu.
Thực tế, ngay sau khi Liên bang Bắc Đức thành lập, Moltke đã chủ trương tiên phát chế nhân, mở chiến với Pháp. Nguyên nhân: nước Pháp đang đổi trang bị sang súng nạp hậu Chassepot, tính năng vượt xa Dreyse của Phổ. Nếu để Pháp hoàn tất đổi súng, sức chiến đấu sẽ tăng thêm một bậc.
Song khi ấy Bismarck cực lực phản đối:
“Nếu chúng ta chủ động tuyên chiến với Pháp, thiên hạ tất coi là kẻ xâm lược, là con buôn chiến tranh. Chẳng những người Pháp đồng tâm kháng địch, mà các nước khác cũng không hậu thuẫn. Ngay cả nội bộ Liên bang Bắc Đức cũng chẳng ai ủng hộ.”
Việc ấy bèn bị trì hoãn. Đến năm 1870, chỉ một bức điện của Bismarck đã sỉ nhục toàn nước Pháp. Dân Pháp phẫn nộ, Napoleon III nông nổi tức khắc tuyên chiến với Phổ.
Khi Pháp tuyên chiến, Moltke đang nghỉ phép. Ông lập tức hủy bỏ nghỉ ngơi, tổ chức động viên toàn quân, trong vòng 18 ngày vận chuyển và trang bị 300.000 quân tới biên cảnh.
Wilhelm I chậm rãi nói:
“Áo vẫn phải đề phòng. Trẫm không tin họ chịu cam lòng với thất bại lần trước. Nhưng hiện tại chưa nghe chính phủ Áo tỏ thái độ, thật khó đoán mưu đồ.”
Có kẻ tâu:
“Cũng có thể họ e sợ dư luận Đức. Người Áo biết rằng họ chẳng làm được gì. Dù ủng hộ hay không ủng hộ Pháp, cũng chẳng thể ngăn Phổ hành động ở Nam Đức. Họ chỉ còn cách duy nhất: không ra tay, để mặc Pháp đánh bại ta, như thế mới ngăn được việc ta thống nhất Đức quốc.”
Đạo lý quá rõ: nếu Áo can dự, mà Pháp thắng, Áo thành kẻ phản Đức; còn nếu can thiệp mà thất bại, Phổ sẽ có thể liên thủ với Ý từ Nam, với Nga từ Đông, cùng lúc giáp công.
Ở Paris, bầu trời u ám phản chiếu tâm trạng Napoleon III. Sau khi tuyên chiến với Phổ, ông mới nhận ra chính mình bị thuộc hạ lừa gạt.
Quân đội Pháp tập kết chậm chạp, kém xa Phổ. Hệ thống nghĩa vụ quân dịch của Phổ khiến việc huy động nhanh chóng; còn Pháp thiên về quân chuyên nghiệp. Xét năng lực từng cá nhân binh sĩ, lẽ thường chuyên binh tất mạnh hơn lính nghĩa vụ. Năng lực tác chiến của quân nhân Pháp vốn không cần bàn cãi, song điều nguy hại là nhiều năm chinh chiến thuộc địa khiến binh lực phân tán.
Từ thời Napoleon III, Pháp vẫn giữ sách “trung lập đặc thù” tại châu Âu, tránh bị liên minh chư quốc bao vây như thời Đại Napoleon.
Không thể tung hoành ở lục địa, Pháp bèn trông sang hải ngoại, chạy đua cùng Anh quốc. Napoleon III lại sẵn lòng hợp tác với người Anh: tham gia Chiến tranh Crimea vốn chẳng liên hệ gì đến lợi ích Pháp; viễn chinh Viễn Đông; liên quân Anh–Pháp tại Trung Hoa…
Ngoài ra, Pháp cũng trực tiếp can thiệp: Mexico (chống Juárez, dựng Maximilian), Đông Dương, Bắc Phi… Dưới sự thao túng của Napoleon III, Vương quốc Ý được khai sinh, Áo bị đánh bại nặng nề; Phổ cũng được thả tay thách thức Áo. Trước đó, Pháp cùng Anh trong Crimea cũng đã đánh gục Nga hoàng.
Hai cường địch của Pháp thời chiến tranh chống Napoleon I – Nga và Áo – đều bị suy yếu. Đó vốn là thắng lợi vĩ đại. Tuy rằng nước Ý mới chặn đứng đường bành trướng truyền thống của Pháp, nhưng không đáng kể.
Song, vì lao vào thuộc địa, sức mạnh Pháp bị phân tán. Muốn điều quân từ hải ngoại về bản thổ cần thời gian, mà cỗ máy chiến tranh đã khởi động, thời gian thì không còn.
Điều đáng giận hơn cả là khâu hậu cần.
Napoleon III giận dữ quát:
“Lũ vô dụng! Quân sĩ ngoài mặt trận chờ đã lâu, mà lương thảo vẫn chưa được vận lên? Há để chiến binh của Đế quốc phải bụng rỗng mà giao tranh với người Phổ hay sao!”
Có kẻ run rẩy tâu:
“Bệ hạ bớt giận. Nguyên nhân là bởi tuyên chiến quá đột ngột, hệ thống chưa kịp vận hành toàn diện. Mười vạn đại quân bất ngờ hội tụ nơi tiền tuyến, nhu cầu lương thảo cực lớn. Hậu cần đã gấp rút phối hợp với ngành đường sắt, cố tranh thêm chuyến tàu đưa vật tư ra tiền tuyến.”
Napoleon III càng giận dữ:
“Vậy là các ngươi bấy lâu không hề có kế hoạch cho chiến tranh với Đức? Đợi đến lúc binh lửa bùng nổ mới bắt đầu xoay sở?”
Hoàng đế phát nộ, quần thần câm lặng. Nhìn lũ tham quan phì nộn trước mặt, Napoleon hận không thể tống hết bọn họ ra chiến hào làm bia đỡ đạn.
Gắng gượng trấn tĩnh, ông lạnh lùng:
“Bất luận bằng cách nào, trong mười ngày phải bảo đảm lương thảo tiếp tế tới tiền tuyến. Nếu không, toàn bộ hậu cần bãi chức, đưa hết ra tiền tuyến, lấy chính lương thảo của mình mà đánh với quân Đức!”
Mắng hậu cần xong, Napoleon quay sang mắng tình báo:
“Còn các ngươi, hỏi quân đội ở đâu thì chỉ biết đáp ‘không rõ’, ‘có lẽ’, ‘đại khái’? Đó là năng lực của tình báo sao?”
Có kẻ đáp run run:
“Tâu Bệ hạ, nguyên do là quân đội hải ngoại phân tán quá rộng, đường xa, tin tức chỉ có thể truyền qua hạm thuyền. Một chuyến đi đã hao phí nhiều ngày. Bắc Phi hay Roma còn tạm được, các địa phương khác không có nửa tháng e chẳng thể liên lạc.”
Napoleon III gầm lên:
“Thế thì chí ít cũng phải biết rõ tình hình quân địch chứ! Đến giờ vẫn chưa rõ quy mô và tổ chức của quân Phổ?”
Kẻ nọ phân bua:
“Phổ là quốc gia không thể suy đoán theo lẽ thường. Thiên hạ đều biết Phổ là ‘toàn dân gươm súng’, họ tung ra bao nhiêu binh sĩ cũng chẳng lạ. Lại thêm chư quốc Đức, công việc này đối với tình báo chúng thần quả thực quá sức, nhân thủ cũng không đủ.”
Tình báo đùn đẩy hết thảy trách nhiệm. Chính phủ toàn một lũ như thế. Napoleon III tức đến nghiến răng, song lại chẳng làm gì được. Ông thấu hiểu rõ: kẻ địch ở Paris, chứ chẳng phải Berlin. Các vương thất còn lại cùng phe Cộng hòa đều đang trông ngóng ông xảy chuyện.
(Hết chương)
Chú thích: [1] Chassepot: Súng trường nạp đạn sau của Pháp (1866), tốc độ bắn 8-15 phát/phút, tầm bắn hiệu quả 1.200m, vượt trội súng Dreyse của Phổ (600m). [2] Bức điện Ems: Bismarck đã biên tập lại điện văn của vua Wilhelm I, khiến nội dung trở nên khiêu khích, châm ngòi chiến tranh Pháp-Phổ 1870.
------oOo------