Kế hoạch khai thác nông nghiệp dọc sông Shebelle bắt đầu được triển khai. So với các vùng khác của Đông Phi, đất canh tác ở Somalia vốn hạn chế, lại chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Ả Rập nên phần lớn là đất đã thuần hóa, không phải khai phá từ đầu.
Sáng sớm, khi nhiệt độ còn thấp (hoặc nói cách khác là khá mát mẻ), nông dân tỉnh Bắc Phương đã được trưởng thôn tổ chức ra đồng làm việc.
Mặt trời mọc từ phía đông sông Shebelle, ánh hồng phản chiếu trên dòng sông rộng lớn. Giữa lòng sông, một doi cát uốn lượn theo dòng chảy về phía nam. Những cánh đồng hai bên bờ tạo nên khung cảnh nên thơ, tựa như ven sông Nile.
Làng Bar, tỉnh Bắc Phương.
Chuyên gia trồng chuối người Jamaica - Archie - bắt đầu hướng dẫn quy hoạch vườn chuối vùng hạ lưu Shebelle.
Giống chuối Đông Phi nhập về chính là "chuối Gros Michel" (Big Mike) phổ biến ở vùng Caribe - loại chuối vị ngọt đậm đặc trưng.
Bản thân Ernst không thích đồ ngọt, nhưng người thời này (đặc biệt châu Âu) lại chuộng vị này. Hơn nữa, "ngọt" với họ là thứ hương vị xa xỉ.
Chuối Gros Michel vốn đã ngọt sẵn, cộng thêm khí hậu Somalia làm tăng độ ngọt, Ernst có thể tưởng tượng ra vị ngọt gắt đến mức nào. Nhưng người châu Âu lại khoái khẩu điều này.
Lớp vỏ dày cũng giúp bảo quản lâu và vận chuyển xa - lý do khiến chuối Gros Michel từng thống trị thị trường.
Archie sinh ra trong gia đình nông dân Jamaica nên rất am hiểu kỹ thuật trồng chuối này.
Trưởng thôn Bar - Yan - hỏi: "Ngài Archie, liệu trồng chuối ở khu vực này có khả thi không?"
Archie trả lời: "Chỉ cần đảm bảo đủ nước tưới thì không có vấn đề gì lớn. Quan trọng nhất vẫn là nhiệt độ địa phương. Somalia có nhiệt độ tương đồng với Caribe nên khía cạnh này đã ổn. Hơn nữa, do sa mạc hóa, biên độ nhiệt ngày đêm ở Somalia lớn, có lợi cho tích lũy đường trong cây trồng, giúp nâng cao chất lượng sản phẩm. Tương lai tiêu thụ chắc chắn sẽ rất tốt."
Yan ngượng ngùng: "Xin lỗi ngài, do tôi xuất thân từ Hungary, từ nhỏ chưa từng thấy sa mạc hay ốc đảo nên mới có chút nghi ngờ."
Archie cười: "Không sao cả. Nếu không được giáo dục, có lẽ tôi cũng sẽ nghĩ như ngài. Phải cảm ơn cha tôi năm xưa đã gửi tôi sang Pháp du học mới có Archie ngày hôm nay."
Dù xuất thân nông dân Jamaica, Archie không phải dân thường. Cha ông là chủ trang trại da trắng - điều kiện để ông sang châu Âu du học.
Yan lại hỏi: "Giữa Somalia và Jamaica, việc trồng chuối có gì khác biệt lớn không?"
Archie giải thích: "Ở Jamaica, trồng chuối phải chú trọng hệ thống thoát nước. Dù cả hai nơi đều trồng được nhưng khí hậu Somalia khác hẳn. Các người có thể không cần quan tâm điểm này. Lượng mưa ở vùng khí hậu sa mạc nhiệt đới Somalia hầu như không ảnh hưởng đến sinh trưởng của chuối, thậm chí còn bổ sung nước cho cây."
Yan gật gù: "Tức là hệ thống thoát nước có thể bỏ qua?"
Archie xác nhận: "Đúng vậy. Tôi khó mà tưởng tượng cảnh Somalia mưa xối xả như Jamaica - đặc biệt khi bão tới, các trang trại Jamaica bị đảo lộn hoàn toàn. Trong khi khí hậu Somalia rất ổn định, khô hạn ít mưa, việc tưới tiêu phụ thuộc vào nước sông Shebelle."
Yan đề xuất: "Vẫn cần đào mương dẫn nước sông vào. Chúng tôi không thể dùng xô gàu múc từng chút một. Phải dẫn nước từ sông về qua hệ thống mương."
Archie đồng ý: "Nếu các người muốn thì tất nhiên có thể làm vậy."
Đất Somalia khá tơi xốp nên việc này không khó. Dân làng Bar bắt đầu đào mương dọc bờ tây Shebelle theo bản đồ quy hoạch vườn chuối.
Khi cần tưới, nước sẽ theo mương chảy vào ruộng. Khi cần thoát (dù khả năng này rất thấp), nước sẽ theo mương chảy ngược về sông.
Tương tự làng Bar, hai bên bờ Shebelle dần xuất hiện mạng lưới mương ngang dọc. Vùng hạ lưu Shebelle như được "mọc rễ" với những "mao mạch" nước đâm sâu vào đồng bằng Benadir.
Benadir và Mozambique là hai đồng bằng thực sự hiếm hoi của châu Phi, các khu vực khác chỉ được gọi là trũng, bồn địa hoặc châu thổ.
Hạ lưu sông Shebelle và Juba đều nằm trong đồng bằng Benadir rộng khoảng 270.000 km².
Toàn bộ Benadir không trồng một hecta lương thực nào. Toàn bộ đất có điều kiện tưới tiêu đều được Đông Phi dành cho cây công nghiệp - kể cả đất canh tác cũ của Sultanate Geledi cũng bị biến thành vườn chuối và vùng trồng trầm hương/nhựa myrrh.
"Tỉnh Bắc Phương và Juba không cần trồng lương thực. Vốn dĩ đất canh tác đã hạn chế, lượng mưa không đủ, hệ sinh thái cực kỳ mong manh. Thay vì trồng đại trà lương thực tiêu tốn nước sông Shebelle/Juba, chi bằng trồng quy mô nhỏ các loại cây có giá trị kinh tế cao hơn. Lương thực có thể vận chuyển từ miền Nam lên."
Đó là lời giải thích của Ernst với Konstantin khi thiết kế quy hoạch nông nghiệp hai tỉnh.
Một lý do quan trọng khác là thông qua biện pháp này, Đông Phi kiểm soát hai tỉnh phía Bắc về mặt kinh tế-nông nghiệp, khiến họ không thể thoát ly khỏi vùng lõi.
Cây trồng ở Somalia hoàn toàn có thể trồng được ở nơi khác trong Đông Phi (dù năng suất/chất lượng có khác biệt). Somalia không có sản phẩm nông nghiệp nào mà Đông Phi bắt buộc phải có, trong khi Somalia lại phụ thuộc vào nguồn lương thực từ các vùng khác.
Ngay cả nếu chuyển toàn bộ sang trồng lương thực, Somalia với khí hậu sa mạc chủ đạo cũng khó tự túc được - cơ cấu nông nghiệp đã định hình, khó thay đổi trong ngắn hạn.
Về bảo vệ môi trường, dù hệ sinh thái Somalia mong manh nhưng với hai con sông lớn, nơi đây vẫn tốt hơn phần lớn Trung Đông/Bắc Phi. Tuy nhiên, việc hạn chế khai thác đất đai thực sự giúp ngăn sa mạc hóa.
Hiện tiềm năng đất canh tác Somalia chưa được khai thác triệt để. Kế hoạch của chính phủ Đông Phi chỉ là tăng thêm 20% so với diện tích hiện có - lý do khiến việc phát triển Somalia dễ dàng hơn nhiều so với các vùng khác.
Cách làm này khác hẳn những nơi khác, nhằm tránh phá hủy thảm thực vật và ốc đảo. Biến đất hoang thành ruộng dễ, nhưng một khi đã thành sa mạc thì khó phục hồi.
Làng Bar cách Mogadishu không xa - trung tâm vùng trồng chuối Đông Phi. Dân làng làm việc từ sáng đến tối để cải tạo đất đai từ thời Geledi, đồng thời sửa chữa công trình thủy lợi, sớm khôi phục sản xuất nông nghiệp địa phương.
(Hết chương)
Chú thích: [1] Chuối Gros Michel: Giống chuối thống trị thị trường thế giới đến những năm 1950, sau bị nấm Panama tiêu diệt, thay thế bằng chuối Cavendish. [2] Đồng bằng Benadir: Vùng đất phì nhiêu nhất Somalia, nơi tập trung các thành phố lớn như Mogadishu.
------oOo------